FOB Nedir? Free On Board Teslim Şekli ve Sorumluluklar

FOB ne demek?

FOB, İngilizce Free On Board ifadesinin kısaltmasıdır; Türkçede "gemide teslim" olarak kullanılır. Incoterms 2020 kurallarından biridir ve adıyla birlikte daima bir yükleme limanı yazılır: "FOB Mersin Limanı, Incoterms® 2020" gibi.

Kuralın özü tek bir fiziksel ana dayanır: malın gemiye yüklenmesi. O ana kadar mal satıcının riskindedir, o andan sonra alıcının. Önceki bazı Incoterms sürümlerinde ölçüt olarak geminin küpeştesi anılırdı; güncel kurallarda belirleyici olan malın gemide olmasıdır.

FOB, Incoterms'in F grubundadır. Bu gruptaki kurallarda ana taşımayı alıcı ayarlar ve öder; satıcı malı alıcının seçtiği taşımaya teslim eder. FOB'u F grubundaki diğer iki kuraldan ayıran, teslim noktasının gemi olmasıdır.

FOB'da satıcı ve alıcının yükümlülükleri nelerdir?

FOB'da risk hangi noktada geçer?

ICC'nin açıklama notlarına göre FOB'da kayıp ve hasar riski, mal yükleme limanında alıcının belirlediği gemiye yüklendiğinde geçer. Liman sahasında bekleyen, vince bağlanmış ama henüz gemiye ulaşmamış yük hâlâ satıcının riskindedir. Gemiye yüklenmiş ama sonradan deniz suyuyla ıslanan yük ise alıcının riskindedir.

Kuralın alıcı açısından az bilinen bir tarafı vardır. ICC Academy'nin FOB ve FCA karşılaştırmasına göre satıcı malı limanda hazır ettiği halde alıcı gemi adını zamanında bildirmezse ya da alıcının belirlediği gemi zamanında gelmezse, risk ve masraflar mal gemiye yüklenmemiş olsa bile alıcıya geçebilir. Yani gemiyi bulmak ve zamanında limana getirmek alıcının sorumluluğudur; gecikmenin bedelini satıcı ödemez.

FOB hangi durumlarda kullanılmalı, hangilerinde kullanılmamalı?

ICC, FOB'u yalnızca deniz ve iç su yolu taşımacılığı için tasarlar. Kural en iyi, malın satıcı tarafından doğrudan gemiye yüklendiği sevkiyatlarda çalışır:

• Dökme yük: Tahıl, maden, kömür gibi doğrudan gemi ambarına yüklenen mallar.
• Parça yük: Blok mermer, çelik profil, makine gibi limanda tek tek gemiye alınan yükler.
• Gemiyi alıcının kiraladığı sevkiyatlar: Alıcının kendi navlun anlaşmaları ve gemi bağlantıları olduğunda.

Konteyner yükünde ise FOB genellikle yanlış seçimdir. Konteyner, gemiye yüklenmeden çoğu zaman günler önce konteyner terminalinde taşıyıcıya teslim edilir. Bu sürede satıcının malı üzerinde fiziksel kontrolü kalmaz, ama FOB'a göre risk hâlâ ondadır. ICC bu yüzden malın gemiye yüklenmeden önce taşıyıcıya teslim edildiği durumlarda FCA kullanılmasını önerir. FCA'da risk, konteynerin taşıyıcıya teslim edildiği noktada geçer ve fiili durumla örtüşür.

Bir örnekle karşılaştıralım. İskenderun'daki bir çelik üreticisi, gemiyi kendisi kiralayan Mısırlı bir alıcıya çelik profil satıyor. Profiller limanda doğrudan gemiye yükleniyor: burada FOB İskenderun doğal bir seçimdir. Aynı üretici Rotterdam'daki bir alıcıya 40 feet konteynerle ürün gönderiyorsa ve konteyner fabrikada doldurulup terminale bırakılıyorsa, FCA ile teslim yerini fabrika ya da terminal olarak yazmak riski gerçeğe uygun biçimde paylaştırır.

FOB, CIF ve FCA arasındaki fark nedir?

FOB ile CIF arasındaki fark risk noktasında değil, masraf ve sigortadadır. İkisinde de risk yükleme limanında gemide geçer. CIF'te satıcı navlunu ve sigortayı üstlenir, FOB'da üstlenmez. Sigorta tarafının ayrıntısı CIF sayfasında.

FOB ile FAS arasındaki fark nedir?

FAS (Free Alongside Ship, gemi yanında teslim) FOB'a en yakın kuraldır ve o da yalnızca deniz ve iç su yolunda kullanılır. Fark tek bir adımdır: FAS'ta satıcı malı yükleme limanında geminin yanına, rıhtıma ya da mavnaya koyduğunda teslim etmiş olur ve risk o anda geçer. Gemiye yükleme işlemi ve riski alıcıya kalır. FOB'da ise yükleme de satıcının işidir.

FAS genellikle alıcının kendi yükleme ekipmanını veya gemi vincini kullanacağı dökme ve ağır yüklerde anlam taşır. ICC, FAS için de FOB'daki uyarıyı yapar: mal gemi yanına gelmeden önce bir terminalde taşıyıcıya teslim ediliyorsa FCA daha uygundur.

FOB zincir satışlarda nasıl kullanılır?

Emtia ticaretinde aynı yük, denizdeyken birkaç kez el değiştirebilir. Incoterms 2020'deki FOB tanımı bu duruma yer açar: satıcı ya malı gemiye yükleyerek teslim eder ya da bu şekilde teslim edilmiş malı tedarik eder. Zincirin ortasındaki bir tüccar malı fiziken yüklemez; önceki satıcının zaten gemiye yüklediği malı satın alıp bir sonraki alıcıya devreder. Bu tüccar da FOB kuralını kullanabilir ve risk geçiş noktası ilk yükleme anı olarak kalır.

FOB fiyatı ne anlama gelir?

Teklif ve fiyat listelerinde görülen "FOB fiyat", malın bedeline ek olarak yükleme limanına kadar olan iç taşıma, ihracat gümrüğü ve gemiye yükleme masraflarının dahil olduğu fiyattır. Deniz navlunu, sigorta ve varış tarafındaki masraflar dahil değildir. Farklı tedarikçilerden gelen teklifleri karşılaştıran bir alıcı, FOB fiyatlara kendi navlun ve sigorta maliyetini ekleyerek karşılaştırma yapmalıdır.

FOB kavramı istatistikte de karşınıza çıkar. TÜİK dış ticaret istatistiklerinde ihracat değerleri FOB esasına göre derlenir; ithalat değerleri ise CIF esasına göre. Bu bir istatistik yöntemidir ve tarafların sözleşmede hangi teslim şeklini seçtiğinden bağımsızdır.

FOB kullanırken sık yapılan hatalar nelerdir?

• Havayolu veya karayolu sevkiyatında FOB yazmak: "FOB İstanbul Havalimanı" gibi yazımlar kurala uymaz; bu durumda FCA kullanılmalıdır.
• Yükleme limanını belirtmemek: Kural limanla birlikte anlam kazanır; liman yazılmazsa teslim yeri tartışmalı hale gelir.
• Gemi atama tarihini sözleşmeye yazmamak: Alıcının gemi bildirimi için süre belirlenmezse gecikmenin sorumluluğu tartışılır.
• Liman masraflarını netleştirmemek: Yükleme limanındaki elleçleme ve terminal masraflarının hangisinin fiyata dahil olduğu limandan limana farklı uygulanabilir. Teklif aşamasında bu kalemler tek tek konuşulmazsa fatura sonrası anlaşmazlık çıkar.
• Sigortayı unutmak: Satıcının sigorta yükümlülüğü yoktur; alıcı riski yüklemeden itibaren taşıdığı için poliçeyi zamanında ayarlamalıdır.

Logvance'ta FOB sevkiyatları nasıl desteklenir?

Logvance, 2000'den beri depolama, taşımacılık ve gümrük süreçlerini birlikte yöneten bir lojistik şirketidir. Hizmetlerimiz arasında deniz, hava ve kara taşımacılığı, uluslararası nakliyat, gümrükleme ile antrepo ve saklama bulunur. Satıcı tarafında limana kadar taşıma ve ihracat işlemleri, alıcı tarafında ise navlun ve varış süreçleri için bu hizmetleri birlikte planlayabilirsiniz.

Ayrıntılar için deniz, hava ve kara taşımacılığı sayfamızı inceleyebilir, sevkiyatınıza uygun teslim şekli ve taşıma planı için fiyat teklifi isteyebilirsiniz.